Hoá chất gia dụng thừa, pin cũ, bóng đèn huỳnh quang, sơn, dung môi, thuốc trừ sâu và dầu nhớt thải là chất thải nguy hại hộ gia đình: không đổ xuống cống, không bỏ chung rác sinh hoạt, mà gom riêng, giữ trong bao bì gốc, không trộn với nhau và mang tới điểm thu gom. Với những sản phẩm như nước rửa chén, nước lau sàn còn dư, cách tốt nhất là dùng hết theo hướng dẫn trên nhãn thay vì đổ bỏ.
Bài này giải thích vì sao từng loại nguy hại, cách cất tạm an toàn trong lúc chờ mang đi, những thứ hay bị xử lý sai, và cách tìm nơi thu gom ở địa phương. Cách thức thu gom khác nhau giữa các tỉnh thành và đang thay đổi theo quy định về phân loại rác, nên phần cuối dặn cách kiểm thông tin hiện hành và dùng AI cho đúng việc.
Vì sao cống và thùng rác không phải nơi cho hoá chất
Đổ hoá chất xuống bồn rửa có vẻ là cách xử lý gọn nhất: nước cuốn đi, không còn thấy nữa. Nhưng ở nhiều khu dân cư, nước thải sinh hoạt đi ra hệ thống thoát nước chung rồi ra sông, kênh, chỉ được xử lý một phần hoặc chưa được xử lý. Hệ thống xử lý nước thải, nơi có, được thiết kế cho chất hữu cơ sinh hoạt, không phải cho dung môi, thuốc trừ sâu hay kim loại nặng. Những chất này đi qua và vào môi trường nước, nơi chúng hại cá, tôm và các sinh vật khác.
Thùng rác sinh hoạt cũng không phải nơi an toàn. Pin lithium bị nén trong xe rác có thể chập và bốc cháy. Bóng đèn huỳnh quang vỡ giải phóng hơi thuỷ ngân ngay tại chỗ, nơi người thu gom rác đang làm việc. Hoá chất trong rác có thể ngấm xuống đất ở bãi chôn lấp, hoặc sinh khí độc khi rác được đốt.
Còn một lý do trực tiếp hơn: đổ hai thứ khác nhau xuống cùng một bồn rửa trong thời gian ngắn có thể khiến chúng gặp nhau trong ống thoát, với những phản ứng đã nói ở bài về không trộn chất tẩy rửa. Ống thoát nước chung cư lại đi qua nhiều căn hộ.
Các loại chất thải nguy hại hay gặp trong nhà
Bảng dưới gom các nhóm thường gặp, lý do nguy hại và cách cất tạm trong lúc chờ mang đi. Cột cuối là điều quan trọng nhất cần làm với từng nhóm.
| Loại | Vì sao nguy hại | Cất tạm thế nào |
|---|---|---|
| Pin tiểu, pin cúc áo | Chứa kim loại, chất điện phân; pin cúc áo nguy hiểm nếu trẻ nuốt | Hộp kín, khô, xa trẻ em |
| Pin sạc lithium (điện thoại, laptop, sạc dự phòng, xe điện nhỏ) | Dễ cháy nổ khi bị chọc thủng, đè, chập cực | Dán băng dính cách điện lên cực; pin phồng không sạc lại, để riêng nơi không có vật dễ cháy |
| Bóng đèn huỳnh quang, bóng compact | Chứa một lượng nhỏ thuỷ ngân | Giữ nguyên, bọc kỹ cho khỏi vỡ; bóng vỡ xử lý như vỡ nhiệt kế thuỷ ngân |
| Sơn, dung môi, xăng, dầu hoả, keo | Dễ cháy, hơi độc | Đậy kín trong bao bì gốc, chỗ mát, xa lửa |
| Thuốc bảo vệ thực vật, thuốc diệt côn trùng, thuốc diệt chuột | Độc với người và sinh vật | Bao bì gốc, tủ có khoá; vỏ chai đã dùng cũng là chất thải nguy hại |
| Dầu nhớt thải xe máy, ô tô | Gây ô nhiễm đất và nước | Can nhựa kín; nhiều tiệm sửa xe có thu lại |
| Bình xịt còn khí | Áp suất, có thể nổ khi gặp nhiệt | Không chọc thủng, không đốt; để nơi mát |
| Thuốc chữa bệnh hết hạn | Có hoạt chất, ảnh hưởng môi trường nước | Giữ trong vỉ, hộp; hỏi nhà thuốc, cơ sở y tế về thu hồi |
Nhìn qua bảng, bạn sẽ thấy một điểm chung: giữ trong bao bì gốc. Bao bì gốc cho người thu gom biết đó là chất gì để xử lý đúng nhóm, và tránh trường hợp hai thứ khác nhau bị đổ chung.
Những thứ hay bị xử lý sai
Dầu ăn thừa đổ xuống bồn rửa. Dầu ăn không phải hoá chất độc, nhưng nguội lại đông kết với cặn trong ống, gây tắc cống và ô nhiễm nước. Để nguội, đổ vào chai kín và bỏ theo hướng dẫn rác thải của địa phương; một số nơi có thu gom dầu ăn đã qua sử dụng.
Nước tẩy còn dư đổ đi cho trống chai. Sản phẩm gia dụng còn dùng được thì cách tốt nhất là dùng hết đúng mục đích, hoặc cho người cần dùng nếu bao bì còn nguyên nhãn. Đổ bỏ hàng loạt một lần mới là lúc gây hại.
Pin cũ ném chung với rác. Một viên pin nhỏ thì không thấy gì, nhưng mỗi hộ đều làm vậy thì lượng kim loại đi ra bãi rác rất lớn. Pin lithium còn là nguồn gây cháy xe rác.
Đốt rác có lẫn bình xịt, chai dung môi ngoài vườn. Bình xịt nổ khi gặp nhiệt; dung môi bốc cháy mạnh; khói đốt nhựa và hoá chất độc. Không đốt chất thải nguy hại.
Rửa vỏ chai thuốc trừ sâu ở ao, kênh. Lượng thuốc còn sót trong vỏ đủ gây hại cá và sinh vật dưới nước. Vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật bỏ vào bể, thùng chứa riêng ở đồng ruộng nếu địa phương có.
Gom chất thải nguy hại tại nhà: quy trình đơn giản
Không cần đợi tới khi có nhiều mới mang đi, nhưng cũng không cần mỗi viên pin chạy một chuyến. Một quy trình gọn cho gia đình:
- Chọn một chỗ cố định ngoài khu sinh hoạt: ban công, nhà kho, góc sân có mái che, xa bếp, xa nguồn nhiệt và xa tầm với của trẻ.
- Dùng vài hộp riêng: một hộp pin (dán băng cực pin lithium trước khi bỏ vào), một chỗ cho bóng đèn bọc giấy, một chỗ cho chai lọ hoá chất trong bao bì gốc.
- Không đổ hai chất lỏng vào một chai cho gọn. Không gộp các chai thừa vào cùng một can.
- Kiểm nắp chai kín, chai không rò; chai rò thì đặt trong một túi kín hoặc chậu nhựa.
- Khi hộp đầy hoặc định kỳ vài tháng một lần, mang tới điểm thu gom chất thải nguy hại hoặc điểm thu pin cũ mà địa phương công bố.
- Rửa tay sau khi sắp xếp, nhất là khi có chai dính hoá chất bên ngoài.
Nếu nhà bạn có pin lithium phồng hay đã bị va đập, đừng để lâu trong nhà. Ngừng sạc, không chọc thủng, để riêng ở nơi không có vật dễ cháy và mang đi thu gom sớm.
Tìm nơi thu gom ở địa phương và dùng AI cho đúng việc
Ở Việt Nam, việc phân loại rác sinh hoạt tại nguồn đang được triển khai dần theo quy định về bảo vệ môi trường, và cách tổ chức thu gom chất thải nguy hại hộ gia đình khác nhau giữa các tỉnh thành, thậm chí giữa các phường. Nguồn thông tin đáng tin nhất là thông báo của phường, xã, ban quản lý chung cư, công ty môi trường đô thị nơi bạn ở. Một số trường học, siêu thị, cửa hàng điện thoại có đặt thùng thu pin cũ; một số nơi tổ chức ngày thu gom chất thải nguy hại định kỳ.
AI giúp tốt việc phân loại. Bạn có thể liệt kê những thứ đang có trong nhà kho và hỏi: “Đây là danh sách đồ cũ trong nhà kho của em. Phân nhóm thành: rác thường, đồ tái chế, chất thải nguy hại hộ gia đình. Với nhóm nguy hại, ghi cách cất tạm an toàn và những thứ không được để chung.” Kết quả giúp bạn sắp xếp nhanh.
Nhưng đừng hỏi AI “điểm thu gom pin gần nhà em ở đâu” rồi tin ngay. AI có thể đưa ra địa chỉ không tồn tại hoặc thông tin đã cũ. Dùng AI để biết nên hỏi ai và hỏi gì, rồi xác nhận với nơi tiếp nhận thật. Khi hỏi, không cần đưa địa chỉ nhà cụ thể; nêu tỉnh thành hay phường là đủ.
Chất thải từ việc học và sở thích trong nhà
Ngoài đồ tẩy rửa, nhiều gia đình có những nguồn hoá chất ít ai để ý. Học sinh làm dự án khoa học có thể mang về vài lọ dung dịch, giấy chỉ thị, muối đồng sunfat để nuôi tinh thể. Người nuôi cá cảnh có thuốc xử lý nước, thuốc trị bệnh cho cá. Người làm vườn trên sân thượng có phân bón, thuốc trừ sâu sinh học lẫn hoá học. Người chơi ảnh phim, làm đồ thủ công, làm nến, làm xà phòng có các hoá chất riêng của sở thích đó.
Những thứ này thường được mua một lần, dùng một ít, rồi nằm trong góc nhà nhiều năm, đôi khi trong lọ đã mất nhãn. Khi con học xong dự án, phụ huynh nên cùng con kiểm lại: lọ nào còn dùng thì dán nhãn rõ, cất vào tủ; lọ nào không dùng nữa thì hỏi giáo viên xem trường có nhận lại để xử lý không, thay vì đổ xuống bồn rửa. Muối đồng, chẳng hạn, độc với sinh vật dưới nước dù trông chỉ như một ít bột xanh.
Với sở thích có dùng hoá chất, đọc phần thải bỏ trên nhãn hoặc trong phiếu an toàn của sản phẩm; nhà sản xuất thường ghi rõ không được thải ra cống. Thuốc và hoá chất nuôi cá, làm vườn cũng thuộc nhóm cần mang tới điểm thu gom.
Giảm từ gốc: mua ít, chọn đúng, dùng hết
Chất thải nguy hại ít nhất là loại không bao giờ được tạo ra. Vài thói quen giúp giảm đáng kể lượng hoá chất thừa trong nhà:
- Mua đúng lượng cần dùng, nhất là sơn, keo, dung môi cho một lần sửa nhà. Hỏi thợ ước lượng trước khi mua.
- Hạn chế mua nhiều loại tẩy rửa chuyên dụng cho từng bề mặt; vài sản phẩm cơ bản dùng đúng cách thường đủ cho phần lớn việc trong nhà.
- Ưu tiên pin sạc cho đồ dùng nhiều pin như điều khiển đồ chơi, chuột không dây, và sạc đúng bộ sạc.
- Chuyển dần sang đèn LED thay cho bóng huỳnh quang và compact khi bóng cũ hỏng.
- Thay nhiệt kế thuỷ ngân bằng nhiệt kế điện tử; mang nhiệt kế cũ còn nguyên đi thu gom.
- Dùng hết sản phẩm theo đúng hướng dẫn trước khi mở chai mới cùng loại.
Mỗi thói quen nhỏ, nhưng cộng lại thì tủ hoá chất trong nhà gọn hơn, ít thứ nguy hiểm cho trẻ hơn, và ít thứ phải tìm cách bỏ đi hơn.
Câu hỏi thường gặp
Pin tiểu loại thường có độc như ngày xưa không?
Nhiều loại pin tiểu hiện nay đã giảm hoặc bỏ thuỷ ngân so với trước, nhưng vẫn chứa kim loại và chất điện phân không nên vào môi trường. Vẫn nên gom riêng và mang tới điểm thu pin cũ.
Bóng LED hỏng có phải chất thải nguy hại không?
Bóng LED không chứa thuỷ ngân như bóng huỳnh quang, nhưng có linh kiện điện tử. Nhiều nơi xếp vào nhóm rác điện tử, nên gom riêng và hỏi điểm thu gom đồ điện tử của địa phương.
Nước tẩy, nước lau sàn còn một ít có đổ xuống bồn cầu được không?
Một lượng nhỏ sản phẩm gia dụng dùng theo đúng mục đích làm sạch, như cách bạn vẫn lau nhà, thì vẫn đi ra cống bình thường. Điều cần tránh là đổ bỏ một lượng lớn cùng lúc, hoặc đổ nhiều loại khác nhau liền nhau.
Pin điện thoại phồng thì làm gì?
Ngừng dùng và ngừng sạc ngay. Không ấn, không chọc thủng, không cố tháo. Để riêng ở nơi thoáng, không có vật dễ cháy, rồi mang tới cửa hàng sửa chữa hoặc điểm thu gom pin, đồ điện tử sớm nhất có thể.
Vỏ chai thuốc trừ sâu đã rửa sạch có tái sử dụng được không?
Không nên dùng vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật để đựng bất cứ thứ gì, nhất là nước uống hay thực phẩm, vì không thể chắc đã sạch hoàn toàn. Bỏ vào nơi thu gom bao bì thuốc bảo vệ thực vật.
Ở quê không có điểm thu gom chất thải nguy hại thì phải làm sao?
Hỏi uỷ ban xã hoặc tổ chức đoàn thể ở địa phương về cách thu gom hiện hành. Trong lúc chờ, giữ chất thải trong bao bì kín, xa trẻ em và nguồn nước, không đốt và không chôn gần giếng.