AI giúp giáo viên hoá soạn nhanh phần khung và phần chữ của kế hoạch bài dạy: tình huống mở đầu, câu hỏi dẫn dắt, phiếu học tập, bài luyện tập phân mức. Còn mục tiêu, thí nghiệm, thời lượng và cách đánh giá phải do giáo viên quyết, vì chỉ giáo viên biết lớp mình và phòng thí nghiệm của trường mình.
Bài này đi theo khung kế hoạch bài dạy đang dùng phổ biến ở trường phổ thông theo hướng dẫn tại Công văn 5512 năm 2020 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, với bốn hoạt động. Mỗi trường và mỗi sở có thể có điều chỉnh mẫu; bạn dùng mẫu của trường mình. Ví dụ xuyên suốt là bài tốc độ phản ứng ở lớp 10.
Khung bốn hoạt động và chỗ AI thật sự giúp được
Khung kế hoạch bài dạy theo hướng dẫn hiện hành chia giờ học thành bốn hoạt động: mở đầu, hình thành kiến thức mới, luyện tập và vận dụng. Mỗi hoạt động được mô tả qua mục tiêu, nội dung, sản phẩm học sinh cần có, và cách tổ chức thực hiện theo các bước chuyển giao nhiệm vụ, thực hiện nhiệm vụ, báo cáo thảo luận, kết luận nhận định. Khung này giúp giáo viên nghĩ theo việc học sinh làm, chứ không theo việc giáo viên nói.
Phần tốn thời gian nhất khi soạn thường không phải là nghĩ ra mục tiêu, mà là viết ra hàng trang mô tả: câu hỏi dẫn dắt, nội dung phiếu học tập, các bước tổ chức, đáp án dự kiến. Đây là chỗ AI giúp nhiều nhất. Một chatbot có thể biến ý tưởng ba dòng của bạn thành bản nháp đủ các mục trong vài phút.
Nhưng chính vì viết nhanh và trôi chảy, AI cũng dễ làm ra kế hoạch đẹp trên giấy mà không chạy được trong lớp: hoạt động ba mươi phút được ghi là mười phút, thí nghiệm cần hoá chất trường không có, câu hỏi vượt sức lớp đại trà. Nguyên tắc là AI viết, giáo viên quyết; mọi con số thời lượng và mọi thí nghiệm do giáo viên kiểm.
Chia việc giữa giáo viên và AI
Bảng dưới là cách chia việc đã được nhiều giáo viên áp dụng; bạn điều chỉnh theo thói quen của mình.
| Phần của kế hoạch | Giáo viên giữ | Giao AI soạn nháp |
|---|---|---|
| Mục tiêu | Chọn yêu cầu cần đạt từ chương trình môn học, viết mục tiêu theo năng lực và phẩm chất | Gợi ý cách diễn đạt mục tiêu đo được |
| Thiết bị, thí nghiệm | Chọn thí nghiệm theo hoá chất và dụng cụ trường có, đánh giá an toàn | Liệt kê phương án thay thế an toàn hơn để giáo viên cân nhắc |
| Hoạt động mở đầu | Chọn tình huống hợp với học sinh địa phương | Đề xuất ba đến năm tình huống đời sống, câu hỏi gợi tò mò |
| Hình thành kiến thức | Chọn trình tự, quyết định chỗ nào làm thí nghiệm, chỗ nào thảo luận | Soạn câu hỏi dẫn dắt, phiếu học tập, đáp án dự kiến |
| Luyện tập, vận dụng | Chọn số bài và mức độ theo lớp | Soạn bài tập phân mức, bài vận dụng đời sống |
| Thời lượng | Quyết định toàn bộ | Không giao |
| Đánh giá | Chọn cách quan sát, sản phẩm cần thu, tiêu chí | Gợi ý bảng kiểm, câu hỏi kiểm tra nhanh cuối giờ |
Phần thời lượng và an toàn để trống hẳn cột AI là có lý do. Chatbot không biết lớp bạn có bốn mươi lăm em, phòng thí nghiệm chỉ có sáu bộ dụng cụ, hay tiết học hay bị cắt năm phút vì sinh hoạt đầu giờ.
Ví dụ: bài tốc độ phản ứng lớp 10 soạn cùng AI
Trình tự dưới đây là ví dụ giả định một giáo viên soạn bài tốc độ phản ứng, hai tiết, cho lớp đại trà.
- Giáo viên tự viết mục tiêu. Lấy từ chương trình môn học: học sinh nêu được khái niệm tốc độ phản ứng, trình bày được ảnh hưởng của nồng độ, nhiệt độ, diện tích bề mặt, chất xúc tác và giải thích được bằng va chạm hạt.
- Nhờ AI gợi ý tình huống mở đầu. Câu lệnh: gợi ý năm tình huống đời sống ở Việt Nam để mở bài tốc độ phản ứng lớp 10, an toàn, làm được trong lớp hoặc chỉ cần kể. Chọn một, ví dụ viên sủi tan trong cốc nước nóng và cốc nước lạnh.
- Giáo viên chọn thí nghiệm. Dựa trên hoá chất của trường và quy định an toàn, chọn một thí nghiệm nồng độ và một thí nghiệm diện tích bề mặt. Tự làm thử trước buổi học.
- Nhờ AI soạn phiếu học tập. Đưa thí nghiệm đã chọn và mục tiêu, yêu cầu phiếu có phần dự đoán, phần ghi kết quả, phần giải thích, đáp án dự kiến.
- Nhờ AI soạn bài luyện tập ba mức. Mức một nhận ra yếu tố ảnh hưởng trong tình huống, mức hai giải thích bằng va chạm, mức ba thiết kế cách làm chậm một quá trình trong đời sống như bảo quản thực phẩm.
- Giáo viên ghép, cắt và đặt thời lượng. Đọc toàn bộ, bỏ phần thừa, đặt thời gian từng hoạt động theo kinh nghiệm với lớp.
Cách làm này giữ cho giáo viên ở vị trí người thiết kế giờ học. AI cung cấp nguyên liệu, giáo viên quyết định món ăn. Tổng thời gian soạn có thể giảm, nhưng phần giảm chủ yếu ở khâu gõ chữ, không ở khâu nghĩ.
Những lỗi hay gặp trong kế hoạch bài dạy AI soạn
Kiến thức lệch chương trình. Chatbot có thể dùng quy ước, tên gọi hay mức độ sâu của chương trình nước khác hoặc chương trình cũ. Đối chiếu với sách giáo khoa bộ sách trường đang dùng.
Thí nghiệm không an toàn hoặc không khả thi. AI có lúc gợi ý thí nghiệm cần hoá chất độc, cần tủ hút, hay lượng chất lớn. Mọi thí nghiệm phải được giáo viên đánh giá theo quy định an toàn của trường và làm thử trước.
Hoạt động nhiều hơn thời gian. Kế hoạch AI soạn thường nhồi bốn năm hoạt động vào một tiết. Một hoạt động nhóm có báo cáo thảo luận thực tế tốn nhiều thời gian hơn chữ trên giấy.
Câu hỏi dẫn dắt quá dễ hoặc lộ đáp án. Câu hỏi kiểu tốc độ phản ứng có tăng khi tăng nhiệt độ không chỉ cần đoán có hay không. Sửa thành câu buộc học sinh giải thích hoặc dự đoán định lượng.
Phương trình và số liệu sai. Kiểm mọi phương trình trong phiếu và trong đáp án dự kiến; giáo viên không thể để học sinh phát hiện lỗi cân bằng trong tài liệu của chính mình.
Câu lệnh mẫu cho từng phần của kế hoạch
Các câu lệnh dưới đây viết bằng tiếng Việt, đặt sẵn ngữ cảnh chương trình Việt Nam để AI không lấy chuẩn nước khác. Thay phần trong ngoặc bằng nội dung bài của bạn:
- Mở đầu: Gợi ý năm cách mở bài (tên bài) cho học sinh lớp (khối) theo chương trình giáo dục phổ thông 2018 của Việt Nam, mỗi cách dưới năm phút, dùng hiện tượng quen thuộc ở gia đình Việt Nam, không cần hoá chất nguy hiểm.
- Câu hỏi dẫn dắt: Với mục tiêu (dán mục tiêu), viết chuỗi năm câu hỏi đi từ quan sát đến giải thích, mỗi câu kèm câu trả lời dự kiến của học sinh và một câu trả lời sai hay gặp.
- Phiếu học tập: Soạn phiếu học tập cho thí nghiệm (mô tả thí nghiệm giáo viên đã chọn) gồm phần dự đoán, bảng ghi kết quả để trống, ba câu giải thích; viết riêng đáp án cho giáo viên.
- Luyện tập: Soạn sáu câu luyện tập cho bài này, hai câu mỗi mức biết, hiểu, vận dụng; mọi phương trình phải ghi đã đếm nguyên tử hai vế.
- Vận dụng: Gợi ý ba nhiệm vụ về nhà gắn với đời sống, an toàn, không cần mua hoá chất, học sinh nộp bằng một đoạn mô tả hoặc ảnh chụp không có mặt người.
- Kiểm tra nhanh cuối giờ: Viết ba câu hỏi ngắn để giáo viên biết trong hai phút lớp đã nắm ý chính chưa, kèm cách xử lý nếu phần lớn lớp trả lời sai câu nào.
Sau mỗi câu lệnh, đọc kết quả với một câu hỏi trong đầu: lớp mình có làm được điều này trong thời gian mình có không? Câu trả lời đó quyết định bạn giữ, sửa hay bỏ phần AI viết.
Phân hoá và học sinh cần hỗ trợ: dùng AI có chừng mực
Một lợi ích rõ của AI là soạn nhanh nhiều phiên bản của cùng một nhiệm vụ: phiếu có gợi ý từng bước cho nhóm cần hỗ trợ, phiếu mở hơn cho nhóm khá, câu hỏi mở rộng cho em muốn tìm hiểu thêm. Trước đây làm ba phiên bản tốn cả buổi tối; nay giáo viên có thể dành thời gian đó để đọc lại và chỉnh cho đúng.
Khi mô tả lớp cho AI, chỉ mô tả ở mức chung: lớp có khoảng một phần ba học sinh chưa vững cách đổi đơn vị, một nhóm nhỏ học nhanh. Không nêu tên, không mô tả đặc điểm cá nhân có thể nhận ra từng em, không dán nhận xét học bạ hay kết quả kiểm tra. Thông tin đó không cần thiết để soạn bài và thuộc trách nhiệm bảo vệ của giáo viên và nhà trường.
Cũng cần tránh biến phân hoá thành dán nhãn. Ba phiên bản phiếu nên khác nhau ở mức hỗ trợ, không ở chỗ cho nhóm này học ít hơn nhóm kia. Học sinh nên được tự chọn hoặc được chuyển phiếu linh hoạt trong giờ khi đã làm được phần trước, thay vì bị xếp cố định theo một bài kiểm tra.
Giữ kế hoạch của bạn là của bạn
Kế hoạch bài dạy không chỉ là hồ sơ nộp tổ chuyên môn. Nó là bản thiết kế giờ dạy mà bạn sẽ phải đứng trước lớp thực hiện. Nếu toàn bộ chữ trong đó là của AI, khả năng cao bạn sẽ đứng lớp theo trí nhớ của mình và tờ giấy trở thành vật trang trí. Mỗi lần dùng bản nháp AI, đọc thành tiếng phần tổ chức thực hiện như đang nói với học sinh; chỗ nào nghe không tự nhiên, viết lại bằng giọng của bạn.
Sau giờ dạy, ghi vài dòng điều chỉnh vào chính kế hoạch: hoạt động nào hết giờ, câu hỏi nào học sinh hiểu sai, thí nghiệm nào cần thêm thời gian chuẩn bị. Năm sau mở lại, bạn có một kế hoạch đã được lớp học thật kiểm chứng, thứ mà AI không cung cấp được.
Về quy định, nhiều trường và sở đang xây dựng hướng dẫn dùng AI trong công việc của giáo viên. Nếu trường có công cụ hoặc tài khoản được cấp, ưu tiên dùng công cụ đó; nếu chưa có hướng dẫn, áp dụng nguyên tắc chung: không đưa dữ liệu học sinh vào AI, tự chịu trách nhiệm về nội dung cuối cùng.
Câu hỏi thường gặp
Dùng AI soạn giáo án hoá có vi phạm quy định không?
Hiện nay việc dùng AI hỗ trợ soạn bài phụ thuộc hướng dẫn của từng sở và trường. Nguyên tắc chung là giáo viên chịu trách nhiệm toàn bộ nội dung, không đưa dữ liệu học sinh vào công cụ, và kiểm mọi kiến thức. Khi chưa rõ, hỏi tổ chuyên môn hoặc ban giám hiệu.
Mẫu kế hoạch bài dạy theo Công văn 5512 có bắt buộc không?
Mẫu tại phụ lục của công văn là mẫu tham khảo được dùng rộng rãi, nhiều trường áp dụng hoặc điều chỉnh. Bạn theo mẫu trường mình đang dùng và kiểm hướng dẫn hiện hành của sở giáo dục.
AI có soạn được thí nghiệm hoá học an toàn không?
AI có thể gợi ý phương án, nhưng không đánh giá được điều kiện phòng thí nghiệm của trường bạn và đôi khi gợi ý thí nghiệm không an toàn. Giáo viên phải tự đánh giá rủi ro, đối chiếu quy định của trường và làm thử trước.
Nên đưa cho AI những thông tin gì về lớp học?
Chỉ thông tin chung giúp soạn bài: khối lớp, thời lượng, mức chung của lớp, thiết bị có sẵn. Không đưa tên, ảnh, kết quả học tập hay đặc điểm cá nhân của học sinh.
Có nên dùng nguyên văn kế hoạch AI soạn không?
Không nên. Bản nháp AI cần được cắt bớt, đặt lại thời lượng, sửa giọng văn cho hợp với cách bạn đứng lớp và kiểm kiến thức. Kế hoạch tốt là kế hoạch bạn thực hiện được trong giờ dạy thật.
AI có giúp soạn phiếu học tập cho học sinh khuyết tật học tập không?
Có thể gợi ý hình thức như câu ngắn, chia bước nhỏ, thêm hình minh hoạ. Nhưng cách hỗ trợ cụ thể cần dựa trên kế hoạch giáo dục cá nhân của em, trao đổi với gia đình và chuyên môn của nhà trường, không đưa hồ sơ của em vào AI.