Nguyên tắc sơ cứu ban đầu khi bị hoá chất: đảm bảo an toàn cho chính mình, tách người bị nạn khỏi hoá chất, rửa vùng bị dính bằng thật nhiều nước sạch trong thời gian dài, và gọi cấp cứu 115 hoặc đưa đi cơ sở y tế. Với mắt và da, nhiều hướng dẫn sơ cứu yêu cầu rửa liên tục ít nhất 15 đến 20 phút. Với hoá chất nuốt phải, không tự gây nôn.
Bài này dành cho học sinh, phụ huynh và giáo viên, trình bày nguyên tắc chung cho bốn đường tiếp xúc: mắt, da, hít, nuốt. Đây là kiến thức nền, không thay khoá huấn luyện sơ cứu và không thay chỉ dẫn của nhân viên y tế; hướng dẫn cụ thể có thể khác tuỳ hoá chất, nên phiếu an toàn của chất đó và lời điều phối viên cấp cứu luôn được ưu tiên.
Phút đầu tiên quyết định nhiều nhất
Hoá chất ăn mòn như axit mạnh hay kiềm mạnh tiếp tục phá huỷ mô cho tới khi được loại bỏ. Vì thế mỗi giây trì hoãn đều có giá. Người bị hoá chất bắn vào mắt mà chạy đi tìm giáo viên trước rồi mới rửa, hay phụ huynh mất mấy phút tra mạng xem nên làm gì, đều đã để hoá chất có thêm thời gian gây hại.
Bởi vậy nguyên tắc là: rửa trước, gọi trợ giúp song song. Nếu có người bên cạnh, một người dìu nạn nhân tới vòi nước, người kia gọi giáo viên hoặc gọi 115. Nếu chỉ có một mình, bắt đầu rửa ngay rồi gọi người khi đang rửa.
Cũng vì lý do thời gian, phòng thí nghiệm nào cũng nên có vòi rửa mắt hoặc ít nhất một vòi nước gần bàn thí nghiệm mà ai cũng biết vị trí. Ở nhà, chỗ gần nhất thường là bồn rửa mặt hoặc vòi sen; với trẻ nhỏ, người lớn có thể bế trẻ nằm nghiêng dưới vòi sen chảy nhẹ để rửa mắt và da cùng lúc. Chuẩn bị trước những điều này lúc bình tĩnh dễ hơn nhiều so với nghĩ ra lúc hoảng.
Kiềm đặc biệt nguy hiểm với mắt. Nhiều người nghĩ axit mới đáng sợ, nhưng kiềm mạnh như xút có thể thấm sâu vào mô mắt và gây tổn thương nặng, đôi khi nặng hơn axit cùng nồng độ. Các sản phẩm thông cống, một số chất tẩy dầu mỡ đậm đặc, vôi sống đều có tính kiềm mạnh. Bất kỳ hoá chất nào vào mắt đều cần được xử lý như trường hợp khẩn cấp.
Bốn đường tiếp xúc và nguyên tắc xử lý ban đầu
Bảng dưới gom nguyên tắc chung cho từng đường. Cột “không làm” quan trọng không kém cột “làm”, vì nhiều mẹo dân gian khiến tổn thương nặng thêm.
| Đường tiếp xúc | Làm ngay | Không làm |
|---|---|---|
| Mắt | Rửa bằng nước sạch chảy nhẹ liên tục nhiều phút, banh mí mắt, đảo mắt; tháo kính áp tròng nếu dễ tháo rồi rửa tiếp | Không dụi mắt; không nhỏ sữa, nước muối tự pha hay thuốc nhỏ mắt thay cho rửa nước; không băng ép |
| Da | Cởi quần áo, đồ trang sức dính hoá chất; rửa dưới nước chảy nhiều phút | Không chà xát mạnh; không bôi kem đánh răng, nước mắm, dầu ăn; không dùng chất “trung hoà” |
| Hít phải | Đưa ra chỗ thoáng khí, nới lỏng quần áo, theo dõi hơi thở | Người cứu không lao vào vùng khí độc khi không có bảo hộ |
| Nuốt phải | Gọi 115 hoặc đưa đi viện ngay; giữ lại bao bì; nếu tỉnh có thể súc miệng và nhổ ra | Không tự gây nôn; không cho uống gì nếu nhân viên y tế chưa hướng dẫn; không cho người lơ mơ ăn uống |
Với hoá chất dạng bột khô như vôi sống, xi măng khô, nhiều hướng dẫn khuyên phủi bớt bột ra trước rồi mới rửa bằng nhiều nước, vì bột gặp ít nước có thể phản ứng toả nhiệt ngay trên da. Phủi nhẹ, không chà, rồi chuyển sang rửa với lượng nước lớn.
Khi hoá chất bắn vào mắt: các bước cụ thể
Mắt là trường hợp hay gặp nhất ở phòng thí nghiệm trường và cũng là trường hợp cần thao tác chính xác nhất. Các bước sau theo nguyên tắc chung của nhiều hướng dẫn sơ cứu:
- Đưa người bị nạn tới vòi rửa mắt hoặc vòi nước gần nhất ngay lập tức, không chờ hỏi han.
- Cho nước chảy nhẹ vào mắt, hướng nước chảy từ góc mắt phía mũi ra phía ngoài để nước bẩn không chảy sang mắt bên kia.
- Dùng ngón tay sạch banh rộng hai mí mắt, bảo người bị nạn đảo mắt lên, xuống, sang hai bên để nước rửa tới mọi chỗ.
- Nếu đeo kính áp tròng và tháo được dễ dàng, tháo ra rồi tiếp tục rửa. Không cố gỡ nếu kính dính chặt.
- Rửa liên tục, không ngắt quãng, trong thời gian dài; nhiều hướng dẫn nêu tối thiểu 15 đến 20 phút, và lâu hơn với chất kiềm hoặc theo chỉ dẫn của nhân viên y tế.
- Trong lúc rửa, người khác gọi cấp cứu 115 hoặc chuẩn bị đưa tới cơ sở y tế có chuyên khoa mắt, mang theo chai hoá chất hoặc ảnh chụp nhãn.
- Sau khi rửa, không băng ép mắt; có thể che nhẹ bằng gạc sạch nếu cần khi di chuyển.
Hai mươi phút là rất lâu khi đang hoảng. Người hỗ trợ nên nhìn đồng hồ và động viên người bị nạn tiếp tục rửa, vì cảm giác đỡ rát sau vài phút không có nghĩa là hoá chất đã hết.
Những “mẹo” dân gian làm tổn thương nặng thêm
Bôi kem đánh răng, nước mắm, mỡ trăn lên chỗ bỏng. Các chất này không loại bỏ hoá chất, lại giữ hoá chất nằm trên da lâu hơn và có thể gây nhiễm trùng. Nước sạch là thứ duy nhất nên dùng trong sơ cứu ban đầu.
Dùng axit để trung hoà kiềm hoặc dùng kiềm để trung hoà axit. Phản ứng trung hoà toả nhiệt, có thể gây bỏng nhiệt chồng lên bỏng hoá chất; pha sai còn đưa thêm một hoá chất mới vào vết thương. Không tự trung hoà.
Cho người nuốt phải hoá chất uống sữa, nước muối hoặc móc họng cho nôn. Nôn khiến hoá chất ăn mòn đi qua thực quản thêm một lần, có thể sặc vào phổi. Uống thêm chất lỏng khi chưa có chỉ dẫn có thể làm nặng hơn. Giữ bình tĩnh và gọi 115.
Rửa nhanh vài giây rồi thôi vì thấy hết rát. Cảm giác rát giảm không có nghĩa là hết hoá chất. Rửa đủ thời gian theo hướng dẫn.
An toàn của người cứu và thông tin cần mang theo
Người cứu cũng có thể thành nạn nhân. Khi hoá chất còn trên quần áo người bị nạn, người hỗ trợ nên đeo găng nếu có, tránh để hoá chất chảy sang mình. Với tai nạn khí độc, như mùi hắc nồng nặc trong phòng kín hoặc nhiều người cùng lúc thấy khó thở, không lao vào trong; gọi 115 và 114, chờ lực lượng có trang bị, chỉ đưa người ra khi chắc chắn vùng đó đã an toàn để vào.
Khi gọi cấp cứu hoặc tới viện, thông tin quý nhất là: chất gì, nồng độ nào nếu biết, tiếp xúc qua đường nào, từ khi nào, lượng ước chừng, và người bị nạn đang có triệu chứng gì. Mang theo chai, gói, hoặc chụp ảnh nhãn. Ở phòng thí nghiệm trường, giáo viên nên mang theo phiếu an toàn hoá chất của chất đó.
Ở Việt Nam, ngoài số cấp cứu 115, một số bệnh viện tuyến trên có trung tâm chống độc hỗ trợ tư vấn ngộ độc. Bạn có thể tìm số liên hệ trên trang chính thức của bệnh viện và lưu sẵn trong điện thoại gia đình; khi có người nguy kịch, vẫn gọi 115 trước.
Chuẩn bị sẵn ở nhà và ở phòng thí nghiệm
Sơ cứu tốt bắt đầu từ trước khi có tai nạn. Những việc chuẩn bị dưới đây không tốn nhiều công nhưng rút ngắn được những phút quý nhất:
- Ở phòng thí nghiệm: vòi rửa mắt được kiểm định kỳ, xả thử để nước không bị cặn; lối đi tới vòi không bị chắn bởi bàn ghế, thùng đồ.
- Mỗi học sinh biết vị trí vòi rửa, vòi nước, bình chữa cháy, cửa thoát trước khi bắt đầu buổi thực hành đầu tiên.
- Giáo viên có sẵn bản tóm tắt mục sơ cứu trong phiếu an toàn của các chất sẽ dùng trong buổi học.
- Ở nhà: lưu số cấp cứu 115 và số tư vấn chống độc của bệnh viện tuyến trên trong điện thoại của các thành viên, kể cả ông bà.
- Giữ hoá chất trong bao bì gốc để khi có chuyện, nhãn luôn ở đó cho nhân viên y tế đọc.
- Có một hộp sơ cứu cơ bản với gạc sạch, găng dùng một lần, kéo cắt quần áo, đặt ở chỗ người lớn lấy được nhanh nhưng xa tầm tay trẻ.
- Cả nhà thống nhất một quy tắc đơn giản: hoá chất vào mắt hay da thì ra vòi nước trước, hỏi sau.
Việc chuẩn bị không thay được kỹ năng. Một buổi tập sơ cứu thực hành, dù ngắn, giúp người lớn trong nhà và học sinh làm đúng thao tác hơn nhiều so với chỉ đọc.
AI có giúp được gì trong sơ cứu hoá chất không
Lúc đang có sự cố, AI không phải nơi để hỏi. Gõ câu hỏi, đọc câu trả lời, phân vân có đúng không đều tốn thời gian mà người bị nạn không có. Trong tình huống khẩn cấp, làm theo nguyên tắc đã học và gọi 115.
AI hữu ích ở thời điểm trước khi có chuyện: giúp bạn hiểu vì sao phải rửa lâu, vì sao không gây nôn, và luyện phản xạ qua tình huống. Một câu lệnh học tập: “Đặt cho em năm tình huống tai nạn hoá chất trong gia đình và phòng thí nghiệm trường. Với mỗi tình huống, em sẽ nói em làm gì; sau đó so với nguyên tắc sơ cứu ban đầu và chỉ ra chỗ em làm sai. Luôn nhắc khi nào cần gọi 115.”
Khi đọc câu trả lời, kiểm ba điều: có bước gọi cấp cứu ở mọi tình huống nặng không, có khuyên gây nôn hay dùng chất trung hoà không (nếu có là sai), và thời gian rửa có quá ngắn không. Kiến thức sơ cứu nên được củng cố bằng khoá học có người hướng dẫn thực hành, không chỉ đọc hay hỏi máy.
Câu hỏi thường gặp
Không có vòi rửa mắt thì dùng gì?
Dùng nước sạch nhất có ở gần: vòi nước máy để chảy nhẹ, nước đóng chai, nước đun sôi để nguội. Điều quan trọng là bắt đầu rửa ngay và rửa đủ lâu, không chờ tìm nước muối sinh lý.
Rửa bằng nước có làm axit đặc nóng lên gây bỏng thêm không?
Với lượng nhỏ hoá chất bắn lên da hay mắt, rửa ngay bằng lượng nước lớn chảy liên tục giúp pha loãng và kéo nhiệt đi nhanh. Đó là lý do hướng dẫn nhấn mạnh nhiều nước, nước chảy, chứ không phải nhỏ vài giọt.
Lỡ nuốt một ngụm nước tẩy pha loãng thì có cần đi viện không?
Nên gọi 115 hoặc liên hệ cơ sở y tế để được tư vấn ngay, mang theo chai sản phẩm. Mức độ nguy hiểm tuỳ chất và lượng, chỉ nhân viên y tế đánh giá được. Không tự gây nôn trong lúc chờ.
Bị bỏng hoá chất nhẹ ở tay, đã rửa sạch thì có cần đi khám không?
Nếu da đỏ nhẹ rồi hết hẳn thì có thể theo dõi. Nếu da phồng rộp, trắng bệch, đau tăng dần, vùng bỏng rộng, hoặc ở mặt, bộ phận sinh dục, khớp, cần đi khám. Bỏng hoá chất có thể sâu hơn vẻ bề ngoài.
Trẻ nhỏ uống nhầm nước giặt dạng viên thì làm gì?
Gọi 115 ngay hoặc đưa trẻ tới cơ sở y tế gần nhất, mang theo bao bì. Lau sạch miệng trẻ, không gây nôn, không cho uống gì nếu chưa được hướng dẫn. Theo dõi hơi thở, ho, nôn, lơ mơ trong lúc chờ.
Học sinh có nên tự học sơ cứu qua video không?
Video giúp hình dung, nhưng sơ cứu cần thực hành có người hướng dẫn để làm đúng khi hoảng. Nếu trường hoặc địa phương tổ chức lớp sơ cứu, đó là cách học tốt nhất; kiến thức đọc trên mạng chỉ là phần nền.