Khi vỡ nhiệt kế thuỷ ngân trong nhà: đưa trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và vật nuôi ra khỏi phòng, mở cửa sổ, đóng cửa thông sang phòng khác, rồi đeo găng gom các hạt thuỷ ngân bằng hai tấm bìa cứng, ống nhỏ giọt và băng dính vào lọ có nắp kín. Tuyệt đối không dùng máy hút bụi, không quét bằng chổi, không đổ xuống cống hay bồn cầu.
Lượng thuỷ ngân trong một chiếc nhiệt kế y tế nhỏ, và nếu thu gom đúng cách thì nguy cơ thấp. Nguy hiểm thật sự đến từ những cách xử lý sai làm thuỷ ngân bay hơi và lan khắp nhà. Bài này giải thích vì sao bằng tính chất hoá học của thuỷ ngân, đi qua từng bước thu gom, cách xử lý theo loại bề mặt, và khi nào cần gọi cơ quan chuyên trách.
Vì sao thuỷ ngân lỏng nguy hiểm theo cách khác các kim loại
Thuỷ ngân là kim loại duy nhất ở thể lỏng tại nhiệt độ phòng. Nó có sức căng bề mặt lớn nên khi rơi ra sẽ vỡ thành những hạt tròn nhỏ lăn đi khắp nơi, chui vào khe gạch, kẽ sàn gỗ, sợi thảm. Quan trọng hơn, thuỷ ngân bay hơi ngay ở nhiệt độ phòng; hơi thuỷ ngân không màu, không mùi, nên bạn không biết mình đang hít phải.
Đường gây hại chính của thuỷ ngân kim loại là qua hơi hít vào phổi, từ đó đi vào máu và ảnh hưởng tới hệ thần kinh, thận. Ngược lại, thuỷ ngân kim loại lỏng nếu lỡ nuốt thì đường tiêu hoá hấp thu rất ít; dù vậy, trẻ nuốt phải vẫn cần được đưa đi khám. Điều này giải thích vì sao mọi chỉ dẫn đều xoay quanh việc không để thuỷ ngân bay hơi: không làm nóng, không làm vỡ thành hạt li ti hơn, không để lâu trong phòng kín.
Một chiếc nhiệt kế y tế chỉ chứa một lượng thuỷ ngân nhỏ, nhỏ hơn nhiều so với cột thuỷ ngân trong máy đo huyết áp kiểu cũ. Cho nên vỡ nhiệt kế không phải tình huống phải sơ tán cả nhà hay hoảng loạn. Nó là tình huống cần làm đúng vài việc, theo đúng thứ tự, và tránh vài việc sai mà nhiều người vẫn làm theo phản xạ dọn dẹp thông thường.
Trẻ nhỏ và thai nhi nhạy cảm hơn với thuỷ ngân. Trẻ lại hay bò, chơi sát sàn, nơi hơi thuỷ ngân và các hạt nhỏ tập trung nhiều nhất. Vì thế việc đầu tiên luôn là đưa trẻ ra khỏi phòng.
Năm phút đầu tiên: làm gì trước khi thu gom
Đưa người và vật nuôi ra khỏi phòng. Đặc biệt trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai. Không để ai đi lại qua chỗ vỡ vì giày dép sẽ mang hạt thuỷ ngân sang phòng khác.
Mở cửa sổ, đóng cửa thông sang phòng khác. Thông gió ra ngoài trời giúp hơi thuỷ ngân thoát đi; đóng cửa trong nhà để hơi không lan sang các phòng khác.
Tắt điều hoà, quạt thổi vào chỗ vỡ, máy sưởi. Điều hoà trung tâm hay quạt mạnh có thể đẩy hơi đi khắp nhà; nhiệt làm thuỷ ngân bay hơi nhanh hơn.
Đánh dấu vùng vỡ và chuẩn bị dụng cụ. Nhớ chỗ hạt rơi, rồi chuẩn bị găng tay cao su hoặc nitrile, hai tấm bìa cứng hay giấy bìa, băng dính, ống nhỏ giọt, đèn pin, lọ thuỷ tinh có nắp kín hoặc túi nhựa có khoá kéo.
Tháo nhẫn, vòng vàng bạc. Thuỷ ngân tạo hỗn hống với vàng và bạc, làm trang sức bị bạc màu và giữ thuỷ ngân trên tay.
Để giày dép lại ở cửa phòng. Người thu gom nên đi chân có dép riêng hoặc bọc túi nilon ngoài dép, và để lại đôi dép đó ở ngay cửa khi ra. Đế giày là con đường phổ biến nhất mang hạt thuỷ ngân nhỏ từ phòng này sang phòng khác mà không ai để ý.
Thu gom thuỷ ngân từng bước
Làm chậm và cẩn thận. Mục tiêu là đưa hết thuỷ ngân và mảnh vỡ vào vật chứa kín, không làm hạt vỡ nhỏ thêm.
- Đeo găng. Nhặt các mảnh thuỷ tinh lớn trước, đặt lên khăn giấy rồi cho vào túi hay lọ.
- Dùng hai tấm bìa cứng dồn các hạt thuỷ ngân lại với nhau thành hạt lớn hơn, đẩy từ ngoài vào trong, thao tác nhẹ trên bề mặt cứng như gạch hoặc khay.
- Hút các hạt đã dồn bằng ống nhỏ giọt, hoặc dùng bìa hót vào lọ.
- Tắt bớt đèn, dùng đèn pin chiếu xiên sát mặt sàn: hạt thuỷ ngân nhỏ sẽ lấp lánh, giúp bạn tìm thấy những hạt sót.
- Dán băng dính lên vùng vỡ để nhặt hạt li ti và mảnh thuỷ tinh vụn; gập mặt dính vào trong rồi cho vào túi.
- Lau vùng vỡ bằng khăn giấy ẩm, cho khăn vào túi. Găng tay, bìa, ống nhỏ giọt đã dùng cũng cho hết vào túi.
- Đóng kín lọ, cho túi vào một túi thứ hai, buộc kín, ghi rõ “thuỷ ngân” bằng bút lên túi, để ở chỗ thoáng, ngoài nhà, xa trẻ em cho tới khi giao đi thu gom.
- Để cửa sổ phòng mở thông gió thêm nhiều giờ, lâu hơn nếu được, và hạn chế cho trẻ vào phòng trong thời gian đó.
Một số hướng dẫn nhắc tới bột lưu huỳnh để rắc lên các hạt quá nhỏ, vì lưu huỳnh phản ứng với thuỷ ngân tạo thuỷ ngân(II) sunfua khó bay hơi hơn. Với một nhiệt kế vỡ trong nhà, thu gom cơ học cẩn thận là phần chính; bạn không cần tự đi mua thêm hoá chất nếu không có sẵn.
Những việc tuyệt đối không làm và lý do
Các sai lầm dưới đây đều có chung một hậu quả: làm thuỷ ngân bay hơi nhiều hơn hoặc lan rộng hơn.
- Không dùng máy hút bụi: luồng khí nóng trong máy làm thuỷ ngân bay hơi và thổi hơi ra khắp phòng, đồng thời làm máy bị nhiễm thuỷ ngân lâu dài.
- Không quét bằng chổi: chổi đánh vỡ hạt lớn thành vô số hạt nhỏ, bắn vào khe kẽ và dính vào chổi.
- Không đổ xuống cống, bồn rửa, bồn cầu: thuỷ ngân đọng lại trong ống, tiếp tục bay hơi và đi vào nước thải gây ô nhiễm.
- Không giặt quần áo, khăn dính thuỷ ngân trong máy giặt: máy bị nhiễm và thuỷ ngân đi theo nước thải.
- Không dùng chất tẩy rửa, nhất là loại có clo hay amoniac, để lau chỗ vỡ: chúng có thể phản ứng với thuỷ ngân.
- Không đốt, không hơ nóng, không sấy khô chỗ vỡ: nhiệt làm bay hơi.
- Không chạm tay trần, không để trẻ cầm chơi các hạt “bạc lấp lánh”.
- Không vứt túi thu gom vào thùng rác sinh hoạt.
Nếu lỡ dùng máy hút bụi trước khi biết, đừng tiếp tục dùng máy. Mang máy ra ngoài trời, để thông thoáng và hỏi đơn vị thu gom chất thải nguy hại về cách xử lý máy và túi bụi.
Xử lý theo loại bề mặt bị vỡ
Thuỷ ngân trên bề mặt cứng dễ thu gom hơn nhiều so với vải và thảm. Bảng dưới gợi ý cách xử lý từng trường hợp.
| Bề mặt | Cách xử lý | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gạch men, đá, bàn nhựa | Thu gom theo các bước trên | Kiểm thêm đường ron gạch bằng đèn pin |
| Sàn gỗ có khe | Thu gom bề mặt, dùng băng dính và ống nhỏ giọt cho khe | Khe sâu khó lấy hết; thông gió lâu hơn |
| Thảm, chiếu | Thu gom phần nhìn thấy; nếu thảm dính nhiều, cân nhắc cắt bỏ phần dính hoặc bỏ cả tấm theo diện chất thải nguy hại | Sợi thảm giữ hạt nhỏ rất khó lấy hết |
| Chăn, nệm, sofa vải | Thu gom phần nhìn thấy; vải dính trực tiếp thuỷ ngân nên bỏ đi | Không giặt máy, không phơi sấy nóng |
| Quần áo đang mặc | Cởi ra ngay, cho vào túi kín, bỏ đi | Rửa tay và vùng da bằng xà phòng |
| Giày dép đã giẫm lên | Lau đế bằng khăn ẩm, cho khăn vào túi; giẫm nhiều thì bỏ | Tránh mang giày đó đi khắp nhà |
Bỏ một tấm thảm hay một chiếc gối có thể tiếc, nhưng giữ lại một món đồ còn thuỷ ngân trong phòng ngủ của trẻ thì cái giá cao hơn nhiều.
Thải bỏ, theo dõi sức khoẻ và khi nào cần gọi người chuyên trách
Thuỷ ngân và mọi thứ dính thuỷ ngân là chất thải nguy hại, không bỏ chung rác sinh hoạt. Hỏi tổ dân phố, ban quản lý chung cư hoặc cơ quan môi trường ở địa phương về điểm thu gom chất thải nguy hại hộ gia đình; một số cơ sở y tế và điểm thu gom pin cũ cũng nhận. Cách thức thu gom khác nhau giữa các tỉnh thành, nên bạn hỏi nơi tiếp nhận hiện hành.
Một nhiệt kế vỡ được thu gom đúng cách hiếm khi gây hại sức khoẻ. Tuy vậy, nếu sau đó người trong nhà, nhất là trẻ nhỏ, có biểu hiện như ho, khó thở, đau đầu kéo dài, buồn nôn, hoặc bạn đã lỡ làm nóng hay hút bụi chỗ vỡ, nên đi khám và kể rõ với bác sĩ về việc tiếp xúc thuỷ ngân. Nếu trẻ nuốt phải hạt thuỷ ngân hay mảnh thuỷ tinh, đưa trẻ đi khám ngay.
Với lượng thuỷ ngân lớn hơn một chiếc nhiệt kế — ví dụ vỡ máy đo huyết áp loại cột thuỷ ngân, vỡ nhiều nhiệt kế, đổ thuỷ ngân trong phòng thí nghiệm — hoặc khi thuỷ ngân rơi vào chỗ không thu gom được như lò sưởi, bếp nóng, không tự xử lý. Đưa mọi người ra ngoài, thông gió và liên hệ cơ quan môi trường hoặc đơn vị chuyên trách ở địa phương.
Về lâu dài, cách phòng tốt nhất là chuyển sang nhiệt kế điện tử hoặc nhiệt kế không chứa thuỷ ngân. Nhiệt kế thuỷ ngân cũ còn nguyên trong nhà nên được giao tới điểm thu gom thay vì vứt đi. Nếu dùng AI để tìm hiểu thêm, bạn có thể hỏi: “Giải thích vì sao không được hút bụi khi vỡ nhiệt kế thuỷ ngân, dựa trên tính chất bay hơi của thuỷ ngân”, rồi đối chiếu với hướng dẫn của cơ quan y tế, môi trường.
Câu hỏi thường gặp
Một chiếc nhiệt kế thuỷ ngân vỡ có làm cả nhà bị ngộ độc không?
Nếu thu gom đúng cách và thông gió tốt, nguy cơ thấp. Nguy cơ tăng khi thuỷ ngân bị để lâu trong phòng kín, bị hút bụi, quét chổi hay làm nóng. Vì thế quan trọng là xử lý đúng ngay từ đầu.
Trẻ cầm nghịch hạt thuỷ ngân bằng tay thì có sao không?
Rửa tay trẻ bằng xà phòng và nước ngay, thay quần áo, kiểm xem trẻ có đưa tay vào miệng không. Da hấp thu thuỷ ngân kim loại ít, nhưng trẻ có thể đã hít hơi hoặc nuốt hạt. Nên hỏi ý kiến cơ sở y tế.
Có nên dùng sữa hay trứng sống để hút thuỷ ngân không?
Không. Đây là mẹo dân gian không có tác dụng thu gom và còn làm bẩn, khó lấy hết. Dùng bìa cứng, ống nhỏ giọt và băng dính như hướng dẫn.
Rắc bột lưu huỳnh lên chỗ vỡ có bắt buộc không?
Không bắt buộc với một nhiệt kế vỡ ở nhà. Lưu huỳnh giúp giữ các hạt rất nhỏ ở dạng khó bay hơi hơn, nhưng thu gom cơ học cẩn thận và thông gió mới là phần chính.
Bao lâu thì phòng an toàn để trẻ vào lại?
Không có con số chung cho mọi trường hợp. Sau khi thu gom hết phần nhìn thấy, nên thông gió liên tục ít nhất vài giờ và tốt nhất là một ngày trước khi cho trẻ nhỏ chơi trong phòng, nhất là trên sàn.
Nhiệt kế thuỷ ngân còn nguyên thì bỏ đi thế nào?
Không vứt vào thùng rác. Bọc kỹ cho khỏi vỡ, cho vào túi kín và mang tới điểm thu gom chất thải nguy hại, pin cũ hoặc hỏi cơ sở y tế, cơ quan môi trường địa phương về nơi nhận.